25.04.2009

Yeni Gazetecilikte Cevap Bekleyen Sorular

İnternet ile birlikte basın haberciliği büyük bir değişim geçiriyor. Bu değişime tepki olarak ortaya çıkan gazetecilik ölecek mi, gazeteler kapanacak mı gibi tartışmalar arasında bir takım temel unsurlar gözden kaçıyor. Nedir bu temel unsurlar? Soru soralım, inceleyelim:

Bu yazının geri kalanını okuyun »

08.04.2009

Tasarım Gazeteyi Kurtarabilir mi?

“Gazeteler bir kaç sebepten yok oluyorlar. Biz dünün haberlerine para vermek istemiyoruz ve sonrasında reklam verenler gazetelerden kaçıyor. Telefonunuz veya bilgisayarınız gazetelerden daha hızlı haber veriyor. ” diyor tasarımcı Jacek Utko TED’de yaptığı sunumda. Gazetelerin geleceği için sık tekrarlanan bir kaç senaryodan bahsediyor: bedava olmalı, tabloid biçiminde (tek sayfa) olmalı, yerel olmalı, niş olmalı, yorum ağırlıklı olmalı, sadece kahvaltıda okunmalı. Ama hiç birinin pratikde işe yaramayacağını gazetelerin böyle kurtulamayacağını söylüyor, ve kendi yaptığı cesur girişimi anlatıyor.

05.03.2009

Uçak Kazasının Sebebi Hangi Başlıklarla Duyuruluyor?

Geçtiğimiz hafta Türk Hava Yolları uçağının Amsterdam yakınlarındaki üzücü kazası üzerine bağımsız Hollanda Güvenlik Kurulu kazanın sebebini bulmak için soruşturma başlatmıştı. Kurul, bu soruşturmanın ilk bulgularını pdf şeklinde açıkladı.

Açıklamanın özü diyor ki, uçağın yükseklik göstergesinde meydana gelen arıza ve pilotların bu arızayı geç farketmesi kazaya sebep oldu. Araştırmayı yapan kurum tarafsız olduğu için dümdüz böyle bir açıklama yapıyor. Üstelik basın bültenine başlık koyma gereği bile duymuyor.

dk-ucak_kaza_haber

Diğer yandan gazeteler olayı başlıkla duyuruyor. Bu başlıkların bazılarına Google News marifeti ile bakalım:

Otoriteler hatalı yükseklik göstergesini Amsterdam’daki uçak kazasına sebep gösterdi
Authorities Cite Faulty Altimeter as Cause of Amsterdam Plane Crash – Deutsche Welle

Bozuk yükseklik göstergesi Hollanda’daki uçak kazasında bir etken
Bad altimeter a factor in Netherlands plane crash – The Associated Press

Düşen Türk Hava Yolları Uçağı oto pilotta idi
Crashed Turkish airline was on autopilot – Financial Times

Türk Hava Yolları pilotları hatalı yükseklik göstergesini görmezden geldi
Turkish Airlines pilots ignored faulty altimeter before Amsterdam – Times Online

Hatalı okuma Hollanda uçağının düşmesinin sebebine katkıda bulundu
Faulty reading helped cause Dutch plane crash – CNN International

Türkiye gazete başlıklarına bakınca biraz daha farklı ve çok daha duygusal bir resim görüyoruz:

Kuleyi es geçip pilotları suçladılar! (Ana Sayfa)
Hollanda: Uçak mürettebatı gerekli önlemi zamanında almadı (Haber Sayfası)
Zaman

İşte rapor: Hata irtifa göstergesinde (Ana Sayfa)
Uçağın yükseklik göstergesi arızalıydı (Haber Sayfası)
ntvmsnbc

Hollanda’dan başka herkes suçluymuş! (Ana Sayfa)
İşte ilk bulgular (Haber Sayfası)
Hürriyet

Bahsedilen hatayla uçak düşmez
Habertürk

Son olarak, Türkiye’nin en büyük gazetelerinin biri anasayfadan raporu nasıl duyurmuş, aşağıdaki ekran görüntüsünden görelim. Renk olsun. Sanırım gazetenin tasarım felsefesi de aynı. Renk olsun.

dk-milliyet_babasayfa1

29.11.2008

Gazete ve Dergi Sitelerinin Yapması Gereken 10 Şey

Turk gazete siteleri

Bu tür tavsiye listelerinden internet’te hergün yüzlerce görüyoruz. Daha önce de yazdık, ama Türkiye’de gazetelerin ve dergilerin siteleri hala bihaber kalitesiz yayınlarını sürdürmeye devam ediyor. Web tarayıcının ve internet’in ağlı bağlı imkanlarını kullanmadan sanki kağıtta yazı okuyormuşuz gibi son derece geri kalmış absürd yöntemlere ve biçimlerle içeriklerini sunuyorlar okuyuculara. Gazete ve dergi siteleri basitçe şunları yaparsa kaliteli yayınlar haline gelebilirler:

1. Bağlantı vermek

Yazı içinde isimlere, ilk defa bahsedilen kavramlara, yeni sitelere, alıntı kaynaklara bağlantı verilmeli. Bu bağlantılar bir Vikipedia makalesi, bir blog yazısı, başka gazetede bir haber, bir arama sonucu, bir kişisel site, bir kurum sitesi, bir foto galeri, bir video, bir sosyal ağ grubu, bir forum tartışması, bir Twitter mesajı, bir sözlük girdisi, veya bunun gibi bağımlı veya bağımsız pek çok türde kaynak olabilir. Neden? Gazete ve dergi yayınları artık dünyada üretilen içerik türlerinden sadece biri olduğunu kabul etmeli ve başarılı olmak için varlığını internet varlığına armağan etmelidir.

2. Listelemek

Haberler ve makaleler listeler halinde özetlenmeli. Özellikle baskıdan sayısal ortama alınmış bir yazıysa mutlaka alt başlıklar yapılmalı, yazı başında veya bir köşede listelenmeli. Niye? Çünkü internet okuyucuları git gide daha dar ve çok parçalı dikkate sahip olmaya başlıyor. Dikkatimiz daraldı ve keskinleşti çünkü çok fazla bağlantı arasında dolaşabiliyoruz. Basılmış bir gazete makalesini okumaya yarım saat ayırıyorsak, aynı uzunluktaki bir makaleye internet üzerinde belki 10 dakika ayırıyoruz. Dikkat çok parçalı çünkü aynı anda parallel başka kaynaklara gidip geliyoruz. Bu şartlar altında çok paragraflı bir yazıyı listelere ayırmak okumayı ve anlamayı hızlandırıyor.

3. Etiketlemek

Makaleleri ve haberleri etiketlemeli. Etiket kategoriden farklı olarak web ortamında bir makalenin sonradan tekrar tekrar ziyaret edilmesine katkıda bulunur. Nasıl? Web’de arama sonuçlarında, RSS besleme okuyucularda (temel haber okuma yöntemi), tarayıcı arayüzlerinde, ve pek çok sosyal ağ ortamında bilgi akışı etiketler sayesinde yarı düzenli yarı kaotik bir hal alıyor. Bu hal içerik parçacıklarının paylaşımını kolaylaştırıyor ve dolayısıyla bir haberin veya makalenin sonradan tekrar tekrar keşfedilmesini sağlıyor.

4. İlgili blogları listelemek

Sitenin sağ barında yayınla ilgisi olan dış bağlantılar verilmeli. Dış bağlantılar yine ilgili bloglar, başka haber kaynakları, bağımsız yazarlar olabilir. Niye? Pek çok gazete ve dergi için kabul etmesi zor bir gerçek ancak artık dünyada herkes yayın yapıyor ve pek çok kişi iş olarak blog yazıyor. Dolayısıyla bu gerçekle barışmak ve ilgili yayınları kucaklamak yayını daha kaliteli hale getirecektir.

5. Her iki tarafta da tanıtım yapmak

Basılı yayında internet yayınını, ve internet yayınında basılı yayın tanıtılmalı. Niye? Basılı yayın okuyanlar internet’de bu içeriğe nasıl daha doyumlu yaklaşacağını öğrenebilir, internet’ten yayını okuyanlar eline bir gazete kağıdı alıp yüksek çözünürlüklü baskı kalitesinin tadına varabilir. Ayrıca basılı yayında yapılan hatalar internet ortamında düzeltilebilir. Bu hatalar fark edildiğinde baskıya yetişemeyebilir ama internet baskısında bir köşede baskıya referans verilerek düzeltilebilir.

6. Okunaklı adresler kurmak

Site hem bilgisayarlar hem insanlar için okunaklı adreslerle oluşturulmalı. Niye? Adres (URL) bir web yayınının en önemli arayüzüdür. Arayüz temiz ve okunaklı olursa görüldüğünde ne içeriğe işaret ettiği kolayca anlaşılır. Özellikle mesela email ile bağlantı paylaşımı yapıldığında üzerine tıklanma oranını etkiler. Öte yandan arama motorları, RSS besleme okuyucular, ve diğer web servisleri yayınınızda verilen içeriği adres yapısına göre otomatik olarak ayrıştırabilir, analiz edebilir, ve kullanabilir. Böylece içeriğiniz internet’de daha etkili yayılır.

7. Katılımcıları öne çıkarmak

Yazarlar, editörler, ve yorum yazanlar öne çıkarılmalı. Yazarın sadece ismi verilmemeli, yazı arşivine bağlantı verilmeli, resmi gösterilmeli, ve varsa kişisel sitesine bağlantı verilmeli. Niye? Böylece bir yayının tek bir ses olmadığı bağımsız yazarlar ve çizerler tarafından beraberce hazırlandığı daha iyi belirtilir. Bir yazar tutuluyorsa aşivine erişim sağlanmış olur. Yazarın kişisel sitesine bağlantı vermek yazar hakkında daha fazla bilgi almak isteyenlere yardımcı olur. Yazıların altına yorum yazanlar da aynı derece bağlantıya ve profil resmine sahip olmalı çünkü yorumlar yazının kendisini genişletiyor daha olgun hale getiriyorlar.

8. Yorumlara açık olmak

Yazılara yapılan tüm yorumlar olduğu gibi yayınlanmalı hakaret veya reklam içermedikçe. Neden? Basılı yayından farklı olarak web yayını hem okunan hem yazılan bir ortamdır. Bu okuma yazma ortamı artık doğal kabul edilmiştir ve yorumların sansürlendiği sınırlandırıldığı her yayın organı itibarını kaybetmektedir. Yazılara yapılan yorumlar yazının içeriğini genişletir, iyileştirir, ve daha iyi anlaşılmasını sağlar. Yapılan eleştiriler yazara ayna tutar ve kendisini geliştirmesini sağlar. Ayrıca yorumlar tek bir moderatör merkezden değil, yazının yazarları veya editörleri tarafından değerlendirilirse daha verimli bir etkileşim sağlanır.

9. Flash video oynatıcı kullanmak

Videolar standartlara uygun bir Flash video oynatıcısı ile sunulmalı. Flash video web’de artık hem arayüzü hem de encode edilme teknolojisiyle bir standard haline geldi, video paylaşım sitelerinde görüldüğü gibi tarayıcılar çakılmadan video izleyebiliyoruz. Videoların yayına hazırlanması, yayın akışı, ve gösterilmesini düzenlemek için açık kaynaklı, bedava, veya paralı pek çok web servisi servis ve masaüstü / sunucu yazılımı var. Bunlar kullanıldığında videolar kaliteli yayınlanabilir. Mesela Obama’nın da kampanyasında kullandığı Brightcove bu tür bir profesyonel video yayın yazılımı.

10. Toplu süzgeç kullanmak

Okuyucuların katkısı yani toplu zeka yayının gelişimi doğrultusunda kullanılabilir (Bkz. Web2.0 için Deneysel Türkçe Tanım). Yazılara ve yorumlara oy vermek, tuttum tutmadım gibi görüş belirmek kolay bir etkileşim biçimi ve pek çok kişiden gelen görüşler biriktirildiğine yayınınızın içeriğini süzebilirsiniz, tutan yazıları öne çıkarmanıza imkan sağlar.

Bu 10 tavsiye hali hazırda internet’te doğmuş veya internet’e alışmış yayınların hemen hepsinde uygulanıyor. Gazete ve dergi yayıncıları olarak bu maddelere göre yayınınızda gerekli düzenlemeleri yaparsanız işleriniz daha başarılı olacaktır.

İlgii Düğümküme yazıları

* Görsel Engin Erdoğan’ın “İnternet Gazetelerinden Ne Haber?” yazısından alınmıştır.

12.11.2008

Irak Savaşı Bitti!

http://www.nytimes-se.com/ Tüm gazeteyi PDF olarak indir.

Çakma New York Times gazetesi bu sabah New York sokaklarında dağıtılmaya başlandı. 4 Temmuz 2009 tarihli gazetenin başlığı yukarıda görüldüğü gibi. Sabah gidip bir kaç kopya da ben aldım. Özenle hazırlanmış gazetede Amerika’nın Irak’dan çekiliyor olduğu, serbest pazara din diyen –2008 Nobel Ekonomi Ödülü’nün sahibi Paul Krugman ağzından– bir baş makale, Kitle İmha Silahları için özür dileyen eski savunma bakanı, Bush hakkında dava açıldığı, Iraklı göçmenlerin tüm dünyada kutlama yaptığı, en zengin ile en fakir arasında 1e 15 gelir düzenlemesi yapılacağı gibi haberler anasayfada yer alıyor. Hemen New York Times logosunun sol yanında şöyle diyor:

“Basmayı umduğumuz bütün haberler”

Bakıyoruz başka neler var.

Gazetedeki reklamların her biri ayrı ayrı konularda mesaj yağdırıyor. Hemen üçüncü sayfadaki Exxon petrol şirketi reklamı barışçıl mesajlar verirken, ortada HSBC Obama’yı kullanarak “Sadece bizim seçimimiz değil, diğer başkanlar gibi, yapsın diye seçtiğimiz şeyleri nasıl yapacak. Henüz bitmedi.” diyor, sonra bir haber “Popüler bilgisayar oyunu Amerika’nın Ordusu kaldırıldı” diye müjde veriyor (bu oyun şu anda Amerikan ordusuna asker toplamak için kullanılıyor). En arkada KBR inşaat şirketinin dramatik bir ilanı verilmiş. “Irak’da Amerikan askeri için her türlü inşaatı yaptık, Irak’tan Amerikan halkına petrolu en hızlı yoldan akıtacak her türlü sistemi boru hattını kurduk. Peki şimdi niye Amerika Irak’dan çekilmesini kutluyoruz? Çünkü biz bir servis şirketiyiz. Ne gerekiyorsa onu yaparız. Bugün devletin politikası değişiyorsa bizim de değişir. Şimdi okullar, hastaneler, elektrik santralleri yapıcaz. Bu yeni bir dünya, alışacak çok şey var ama sonuçta biz bir servis şirketiyiz. Yeni KBR’ı keşfedin.” Böyle yazmış Irak’tan dönen tır konvoyu resminin üstüne. Bir de son söz:

“Eğer kanunlaştırırsanız, biz gerçekleştiririz.”

Kim yaptı bunu?

The Yes Men (theyesmen.org). Daha önce Düğümküme AKSANAT Sunumu‘nda da “ağda eylem” kategorisinde bahsettiğimiz aktivist sanatçı grup. Kimlik değiştirerek kendilerini büyük şirket patronları olarak tanıtmak suretiyle çıktıkları haber programlarında ve hazırladıkları sahte web siteleri ile vur-kaç taktikleri uyguluyorlar ve bu yolla aslında “kimlik düzeltmesi” yaptıklarını söylüyorlar.

09.08.2008

Türkiye'nin İnternet Gazeteleri Neden Sürünüyor?

Türkiye’nin ilki, en büyüğü diye kendini tanıtan ve genelde mevcut bir gazetenin online sürümü olan internet gazeteleri internet yayıncılığında teknik olarak sürünüyorlar.

  • Yazdıkları haberlerde bağlantı vermiyorlar.
  • Türkçe karakterleri düzgün göstermeye dikkat etmiyorlar.
  • Sayfalarında tutarlı tipografi kullanmıyorlar.
  • Haber fotoğraflarını orantısız eciş bücüş kullanıyorlar.
  • Menülerde ve bağlantılarda yeterli tıklama alanı ayırmıyorlar.
  • Bilgisayar çökerten bozuk flash kapaklar yapıyorlar.
  • Sağdan soldan buldukları kod parçalarını bilinçsizce kullanıyorlar.
  • Resim galerileri bozuk çalışıyor.
  • Video oynatıcıları çakılıyor.
  • İçeriklerine okunaklı bir adres yapısı (URL) ile ulaşılamıyor.
  • Yabancı internet gazetelerinin tasarımını kopyalıyorlar.
  • Sadece İngilizce sosyal imleme sitelerinin paylaşım düğmelerini kullanıyorlar.
  • Detaylı RSS beslemeleri yok.
  • Sayfaları reklama boğarak okuyucularına saygısızlık yapıyorlar.
  • Yorumları sansürlüyorlar.

En kötüsü birinci madde, yazılarda ilgili kaynaklara bağlantı verilmiyor olması. Gidin bakın en çok okuduğunuz gazetenin sayfalarına, yazı içinde hiç bir ilgili konuya bağlantı yok. Bağlantısız metin hepsi. Sadece buna bakarak bir medyanın merkezden-kitleye olup olmadığını yüz metre uzaktan anlayabilirsiniz.

Daha sonra bozuk tipografi ve reklama boğulmuş sayfalar geliyor. Reklam gazetenin tek gelir kaynağı tabii ki. Ama sayfa tasarımıyla uyumlu kullanılması mümkünken buna dikkat etmeyenler bile bile size alakasız resimler ve mesajlar gösteriyorlar. Sizi o kadar umursamıyorlar ki kapak resminden de büyük resimler ve animasyonlar yayınladıkları oluyor. Okuyucuyu umursamamazlık yine bu merkezden-kitleye medyanın en büyük özelliklerinden biridir. Bir gazete sayfalarını ne kadar reklama boğmuşsa size o kadar saygısızlık yapıyor demektir.

Yorumlara sansür yapmak merkezden-kitleye medyanın ne kadar çaresiz olduğunun bir göstergesidir. Daha önce NTV, Habertürk, Radikal sitelerinde farklı konularda yorum yazdım, hiç biri yayınlanmadı. Bu tür merkezden-kitleye siteler naif okuyucu yorumları dışında işlerine gelmeyen eleştirel yorumları sansürlüyor.

Başka gördüğünüz iyi kötü özellikler varsa bu yazıya yorum olarak yazın.

Gazetlerin RSS servisleri

Hiç bir gazete RSS beslemelerinde içeriklerinin tamamını vermiyor. Bir başlık ve bir spot o kadar. Tıklayıp o bozuk curcuna sayfalara gitmek zorunda bırakıyor sizi. Üstelik ya tüm gazeteye tek RSS var ya da sadece ekonomi spor yazarlar vs. için genel RSSler var. Yani istediğiniz yazarı takip edemiyorsunuz, illa hepsini sevmek okumak zorundaymışsınız gibi davranıyorlar size.

Gazetler arasında ilk RSS servisi vermeye başlayan Radikal. Bunun için Serdar Kuzuloğlu‘na öngörüsü ve diğerlerine örnek olduğu için teşekkür ederiz. Diğer gazetlerden bazılarının RSS servisleri şöyle:

Bu yazı Türkiye’deki internet gazetelerinin sadece teknik ve tekno-politik durumlarını eleştiriyor. Merkezden-kitleye gazetelerin ayarlı içeriğine zaten bir diyeceğimiz yok, bunu çoktan geçtik, kendi başımızın çaresine bakıyoruz, blog okuyoruz blog yazıyoruz.

İlgili Düğümküme yazıları

12.03.2008

İnternet Gazetelerinden Ne Haber?

Society for News Design, geçtiğimiz günlerde dünya gazetelerini tasarımlarına göre sıralamış. Sıralamanın en tepesinde Los Angeles Times, New York Times, National Post, The Boston Globe ve Zaman (sıralamadaki tek Türk gazete) yer alıyor.

Sıralama ile ilgili bir dolu tartışma var, ben o kısmına fazla girmeyeceğim. Haberi okuduktan sonra ilk sıralardaki gazetelerin web sitelerini yan yana koyup tasarımlarına bir baktım, şöyle bir resim ortaya çıktı:

(Görsellere tıklayıp büyük görebilirsiniz)

Odullu haber siteleri

Görüntüyü sadeleştirmek için resme basit filtreler uyguladım. Görsel tasarımcılar gazete gibi yoğun içerikli sayfalar tasarlarken taslaklarına biraz uzaktan gözlerini kısarak bakarlar ve baskın blokları ve sayfa dengesini görmeye çalışırlar. Amacım bu tekniği ekrana taşımaktı, ortaya çıkan görüntü şöyle:

Odullu haber siteleri

Bu resme bakınca aklıma şu soru geldi. Acaba Türkiye’deki merkezden-kitleye haber siteleri bu teknikle nasıl görünür? Aklıma ilk gelen yüksek tirajlı gazeteleri yan yana koydum.

Turk gazete siteleri

… ve Photoshop’ta gözleri kıstım:

Turk gazete siteleri

Sonuçta ortaya çıkan soyuta yakın görüntüleri karşılaştırırsak:

gazeteler.jpg

Çok detaya girmeye gerek görmüyorum, resimler durumu gayet güzel özetliyor. Okunabilirliği analiz etmek için şöyle tartışma alanları hemen akla geliyor:

  • Blok kullanımı
  • Beyaz alan kullanımı
  • Renk ve yazı tipi kullanımında tutarlılık

Daha büyük görmek için resimlere tıklayabilirsiniz.

(Düzeltme: Sıralama gazetelerin basılı halleri için yapılmıştır ve yeni kriterlere göre düzenlenmiştir. – 23.3.08)