İlk sorun için: Her dinin felsefe olduğunu düşünüyorum. Yani tapılacak edilecek bir yanı yok ancak üzerine tartışılabilir, ama bu yazıyla çok ilgili değil.

Cemaatler vakıf şirket vb. yapıların üstünde (meta) işliyor genelde. Bir cemaatin birden fazla vakfı şirketi okulu olabiliyor. Cemaatlerle ilgili pek çok kitap var anlatıyor kim kimle nasıl bağlı hangi vakfın başkanı hangi şirkette vb ilişkiler. Bu kitaplarda sosyal ilişkilerin tasviri dışında özellikle ekonomilk konularda belgelerle kanıtlanmış bilgiler yok.

Cemaatlerin kayıt dışı ekonomileri olabiliyor. Cemaat kendi içinde birbirine güvenen aktörlerden oluştuğundan vakıf veya şirket gibi resmi kayıtlar dışında “elden” kaynak aktarılması mümkün olabiliyor. Cemaatten al cemaate sat. Birbirine bağış yap destek ol. Sadece Nakşıbendi vs. değil tabii ki bizler sizler kendi sosyal çevremizin üyeleri de bir kayıt dışı bir ekonomi döndürebiliyoruz. Bu toplumsal açıdan sağlıklı bir şey olabilir devletin bireyler üstündeki hakimiyetine karşı. Ancak önemli olan bu ekonominin boyutu. Soner Yalçın’ın bir kitabında Nakşıbendi’nin Anadolu’da uzun süre bir “Venture Capitalist” gibi girişimcilere yatırım yaptığını okumuştum. Risk sermayesi her zaman üretimi geliştirir ve ekonomiyi büyütür (bkz: Silikon Vadisi’nin Gizli Tarihi). Ortada Nakşıbendi diye bir vakıf veya şirket yok ama her ne varsa yatırım yapabiliyor, yatırımı yönlendirebiliyor. Bu cemaat gayri-maddi (“immaterial”) üyelikler üzerinden maddi varlıkları kontrol edebiliyor.

Cemaatler Amerika ve Avrupa’dan ne kadar “bağış” alıyorlar? Kayıt dışı cemaat ekonomisinin en kötü yanı sömürülebilmesi. Mesela para yardımı yapılıyorsa hangi kanaldan yapılıyor bilemiyoruz. Büyük miktarda paralar ve türlü yardım paketleri “elden” veriliyor olabilir. Tabii ki her verişin bir alışı, her parayı verenini çaldığı bir düdük var.

Çözüm siyasi partilerin, devletin, şirketlerin, ve vakıfların tüm işlemlerinin (alış, satış, yatırım vs.) bütün detaylarıyla denetlenmesi ve topluma açık olması. Mesela AKP CHP MHP vb. tüm partilerin seçim kampanyasında topladığı paraların ve yaptığı harcamaların tüm dökümü bir internet sitesinde güncel olarak yayınlanmalı.

- Her şeyden önce neden “ılımlı İslam” diye bir şey var da “ılımlı Hristiyanlık” yok diye kafa yormamız gerek diye düşünüyorum. Sorunun cevabı karmaşık, ama başlamak için “neden İslam felsefesi diye bir şey var da Hristiyan felsefesi yok” gibi yan soruları gözden geçirmek faydalı olacaktır.

- “Ba’athçiler” demişsiniz, onun Türkçesi “Baasçılar”dır. Amerika’nın “radikal İslam” ile savaşında yıktığı Saddam’ın partisinin de bir üyesi olduğu, Ortadoğu’nun otoriter modernleşmeci siyasal akımı yani. Küçük bir düzeltme.

- Şimdiki Nakşibendiler vs ile gerçek, tarihsel Sufiler ve diğer aynı adı taşıyan tarikatlerin artık hemen hemen hiçbir alakasının kalmadığını akılda tutmak gerek. Tıpkı burada bahsedilen “İslam”ın da din olarak İslam ile çok az ilgisinin olması gibi. Teolojik terimlerin yamultulması masum bir cehaletten kaynaklanmıyor… Fethullah Gülen cemaatini Sufizm’in bayraktarı, örnek grubu sayana gülünür yalnızca.

‘Önemli iki soru’ya dair:

1- AKP başka mesele, ama sayılan cemaatlerin gelir kaynaklarının dökümünü bulmak imkansızdır diye tahmin ediyorum. Bunlar legal holdingler değiller ki. Hiyerarşik, ama günün sonunda gönüllülüğe dayanan yapıları var. Çoğu gelirleri “bağış”lardan oluşuyor. Ama yine de kaba oranlar bulmak mümkün olabilir.

2- Çok garip bir soru. Bu tür bir siyasi proje açıklıkla yapılsa hayırlı olurdu, demeye mi geliyor? Rekabet edilen şey bu denli uğursuz olduktan sonra, rekabetin eşit şartlarda olup olmaması beni zerre ilgilendirmez. Ben mi yanlış anlıyorum? Belki bir “paraphrasing” gerekli.